KOBiZE a mała firma – czy jednoosobowa działalność musi raportować emisje?

Raportowanie do KOBiZE to obowiązek, który wielu właścicieli małych firm i jednoosobowych działalności gospodarczych (JDG) odkrywa dopiero po wezwaniu organu inspekcji ochrony środowiska. Tymczasem przepisy są jednoznaczne: każdy podmiot korzystający ze środowiska, którego działalność powoduje emisje substancji do powietrza, musi złożyć roczny raport w Krajowej bazie – niezależnie od wielkości firmy ani liczby zatrudnionych. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy raportowanie do KOBiZE staje się obowiązkiem małej firmy lub JDG i co grozi za niedopełnienie tego wymogu.

Czym jest KOBiZE i na czym polega obowiązek raportowania do Krajowej bazy?

KOBiZE prowadzi Krajową bazę o emisjach gazów cieplarnianych i innych substancji – centralny rejestr gromadzący dane o emisjach od wszystkich podmiotów korzystających ze środowiska w Polsce. Podstawę prawną obowiązku stanowi art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 17 lipca 2009 r. o systemie zarządzania emisjami gazów cieplarnianych i innych substancji (Dz. U. z 2022 r. poz. 673). Przepis ten nakłada na każdy podmiot korzystający ze środowiska, którego działalność powoduje emisje, obowiązek sporządzenia i wprowadzenia rocznego raportu do krajowej bazy – w terminie do końca lutego każdego roku, za rok poprzedni.

Krajowa baza nie jest rejestrem dla wybranych – obejmuje emisje gazów cieplarnianych i innych substancji: dwutlenku węgla (CO₂), tlenków azotu (NOₓ), dwutlenku siarki (SO₂), pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5 czy lotnych związków organicznych (LZO). Mały zakład z kotłownią olejową, lakiernia czy zakład stolarski z instalacją odpylającą może być objęty tym obowiązkiem tak samo jak duże przedsiębiorstwo przemysłowe.

Pojęcie „podmiot korzystający ze środowiska” zostało zdefiniowane w art. 3 pkt 20 Prawa ochrony środowiska i obejmuje m.in. przedsiębiorców – niezależnie od formy prawnej i skali działalności. Właściciel JDG eksploatujący instalację powodującą emisje jest podmiotem korzystającym ze środowiska w pełnym rozumieniu prawa. Liczba pracowników ani wysokość przychodów nie mają w tym kontekście żadnego znaczenia prawnego.

Kiedy mała firma i JDG muszą raportować do KOBiZE? Trzy kluczowe sytuacje

Obowiązek raportu KOBiZE nie wynika z wielkości firmy ani jej obrotów. Decyduje wyłącznie charakter techniczny prowadzonej działalności – rodzaj i typ eksploatowanych instalacji oraz urządzeń. Poniżej trzy najważniejsze sytuacje, w których mała firma lub JDG staje się zobowiązana do składania raportu.

Kotły, palniki i inne źródła spalania paliw

Każda firma eksploatująca w ramach działalności gospodarczej urządzenie spalające paliwo – gaz ziemny, olej opałowy, biomasę czy drewno – powoduje emisję CO2, NOx i innych substancji. Raportowanie do KOBiZE jest obowiązkowe, gdy emisje takie faktycznie powstają.

Ustawa wskazuje wprost szczególną kategorię podmiotów eksploatujących źródła spalania paliw o nominalnej mocy cieplnej nie mniejszej niż 1 MW (art. 8 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 17 lipca 2009 r. o systemie zarządzania emisjami gazów cieplarnianych i innych substancji). Próg 1 MW nie decyduje jednak o samym obowiązku składania raportu do KOBiZE — obowiązek raportowania może dotyczyć także instalacji o niższej mocy.

Procesy technologiczne powodujące emisję substancji do powietrza

Obok spalania paliw, do raportowania zobowiązuje każdy proces technologiczny emitujący substancje do powietrza. Dotyczy to między innymi lakierni stosujących farby i rozpuszczalniki organiczne (emisja LZO), stolarni i tartaków z instalacjami obróbki drewna (emisja pyłów), piekarni i zakładów cukierniczych (emisja CO2 i substancji organicznych) oraz drukarni korzystających z farb zawierających LZO.

Wielkość emisji ustala się najczęściej na podstawie danych o zużyciu paliw lub surowców i odpowiadających im wskaźników emisji (art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 17 lipca 2009 r. o systemie zarządzania emisjami gazów cieplarnianych i innych substancji (Dz. U. z 2022 r. poz. 673). Wymaga to jedynie znajomości ilości zużytych materiałów bez skomplikowanych pomiarów.

Urządzenia mobilne i pojazdy wykorzystywane w działalności

Raportowanie obejmuje również emisje z urządzeń ruchomych eksploatowanych w ramach działalności. W praktyce oznacza to, że nawet firma nieposiadająca stacjonarnych źródeł emisji może być zobowiązana do raportowania. Firma budowlana eksploatująca koparki, walce i agregaty prądotwórcze, zakład transportowy z flotą ciężarówek czy warsztat stosujący farby i rozpuszczalniki – każdy z tych podmiotów musi wykazywać emisje w raporcie rocznym do KOBiZE.

Raport KOBiZE a urządzenia – często pomijany obowiązek małych firm

Raport składany do krajowej bazy zawiera kilka wyodrębnionych sekcji. Obok danych dotyczących instalacji, rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 26 października 2022 r. w sprawie szczegółowego zakresu informacji zawartych w raporcie oraz sposobu jego wprowadzania do Krajowej bazy o emisjach gazów cieplarnianych i innych substancji (Dz. U. z 2022 r. poz. 2217) przewiduje odrębną sekcję dotyczącą urządzeń, których eksploatacja powoduje emisje. W tej sekcji raportuje się rodzaj urządzenia, rodzaje i ilości emitowanych substancji lub jeśli nie prowadzi się bezpośrednich pomiarów, rodzaj silnika i ilość spalonego paliwa.

W praktyce oznacza to, że nawet firma nieposiadająca stacjonarnych instalacji może być zobowiązana do raportowania emisji z eksploatowanych urządzeń. Przykłady z życia przedsiębiorcy:

• Firma budowlana (JDG) eksploatująca koparki, walce i agregaty prądotwórcze na placach budowy – spalanie oleju napędowego w silnikach to emisja, którą należy wykazać w raporcie.
• Zakład transportowy z flotą ciężarówek – emisje ze spalania paliw w pojazdach ciężkich używanych w ramach działalności wchodzą w zakres raportu.
• Warsztat lakierniczy stosujący farby i rozpuszczalniki – emisje LZO podlegają raportowaniu, nawet jeśli instalacja nie wymaga pozwolenia emisyjnego, lecz jedynie zgłoszenia.

Wielkości emisji ustala się na podstawie prowadzonych pomiarów lub co jest rozwiązaniem najczęściej stosowanym przez małe firmy, na podstawie danych o zużyciu paliw i surowców oraz odpowiadających im wskaźników emisji (art. 7 ust. 3 ustawy). Wskaźniki te są publicznie dostępne w materiałach KOBiZE.

Kto jest zwolniony z obowiązku raportowania do KOBiZE?

Ustawa rozróżnia zakres obowiązku dla przedsiębiorców i dla osób fizycznych niebędących przedsiębiorcami. Osoba fizyczna niebędąca przedsiębiorcą – np. właściciel domu z własną kotłownią – musi złożyć raport wyłącznie wtedy, gdy eksploatuje instalację wymagającą pozwolenia albo źródło spalania paliw, o którym mowa w art. 152 ust. 2b Prawa ochrony środowiska (art. 7 ust. 1a ustawy). Zwykły właściciel domu ogrzewający go gazem ziemnym, niebędący przedsiębiorcą, co do zasady nie składa raportu do KOBiZE.

Przedsiębiorca, w tym właściciel JDG, podlega znacznie szerszemu obowiązkowi. Jeśli w ramach działalności gospodarczej eksploatuje instalacje lub urządzenia powodujące emisje, nie ma zwolnienia z tytułu małej skali działalności. Jedyną sytuacją faktycznie wykluczającą obowiązek jest prowadzenie działalności wyłącznie biurowej lub handlowej, bez jakichkolwiek własnych źródeł emisji, na przykład sklep internetowy korzystający wyłącznie z wynajętego lokalu i zewnętrznego ogrzewania.

Warto zwrócić uwagę na szczególny przypadek: obowiązek sporządzenia raportu za dany rok wygasa z upływem 5 lat od zakończenia roku kalendarzowego, w którym powstał (art. 7 ust. 2c ustawy). Nie jest to jednak zachęta do ignorowania obowiązku, przez cały ten czas podmiot jest narażony na postępowanie kontrolne.

Najczęstsze błędy małych firm przy raportowaniu do KOBiZE

Właściciele JDG i małych firm popełniają kilka powtarzających się błędów. Świadomość tych pułapek pozwala ich uniknąć przed złożeniem kolejnego raportu.

• Błąd 1: Przekonanie, że mała firma nie musi raportować. Ustawa z 2009 r. nie zna progu zatrudnienia ani przychodu. Obowiązek wynika wyłącznie z faktu eksploatacji instalacji lub urządzeń powodujących emisje – nawet jeśli firma zatrudnia jedną osobę.
• Błąd 2: Pominięcie sekcji dotyczącej urządzeń. Wiele firm skupia się na stacjonarnych instalacjach, pomijając raportowanie emisji z pojazdów ciężkich, agregatów prądotwórczych czy maszyn roboczych. Tymczasem rozporządzenie z 2022 r. wyraźnie wymaga raportowania emisji z urządzeń ruchomych użytkowanych w ramach działalności.
• Błąd 3: Użycie błędnego wskaźnika emisji. Emisję oblicza się na podstawie zużycia paliwa i odpowiedniego wskaźnika. Zastosowanie wskaźnika właściwego dla innego gatunku paliwa (np. oleju opałowego zamiast oleju napędowego) zawyża lub zaniża wynik. KOBiZE może wezwać do korekty, a brak reakcji uruchamia procedurę zawiadomienia inspektora.
• Błąd 4: Zbyt późna rejestracja konta. Rejestracja powinna nastąpić z wyprzedzeniem – nie w ostatnim tygodniu lutego. Weryfikacja formularza przez KOBiZE, a w razie problemów – uzyskanie dostępu do konta zastępczego, może potrwać kilka dni roboczych.
• Błąd 5: Brak aktualizacji po zmianie zakresu działalności. Przejęcie nowej instalacji, zakup kotła lub rozszerzenie floty pojazdów może zmienić zakres obowiązku raportowania. Jeśli w trakcie roku prawa i obowiązki podmiotu przejął inny podmiot, każdy z nich raportuje za swój okres osobno (art. 7 ust. 2a–2b ustawy).